Malmö yåêåncaêåna baxåâ

D. Eldäniz

Âwbhäsiz Malmö yåêåncaêånda baâ verän hadisälär bwtwn vicdanlå vä mäsuliyyät his edän insanlarå kädärländirib, onlarån gözlärini az-çox yaâ ilä doldurubdur. Elä buna görädä Isveçdä yaâayan Azärbaycanlålar Malmö yåêåncaêånå vä onun ätrafinda olan fikirläri bähs, tählil vä tänqid etmämiâ qudrätli yeni körpw vura bilmiyäcäklär.

Bu yazåda bir kimdän ya bir gruhdan ad çäkilmiyäcäkdir; Ancaq gruhlar vä adamlar özlärini sözlärin arasånda görwb tanåyacaqlar.

Mänim fikrimcä Malmö Yåêåncaêånån mäêlubiyyätinin äsas illäti toplumun gwcswzlwywndän asålå oldu. Toplum gwclw olsaydå, bir neçäsi özlärinä bu cäsaräti vermäzdilär, naâå ämällärilä bir böywk cämi o gwnä salsånlar.

 

Niyä toplum gwclw deyiliydi?

Toplumun iki äsas zäfi var idi:

1. Toplum özwnä vä öz gwcwnä inanmårdå!

2. Toplumda siyasi-färhängi savadsåzlåq hakim idi.

 

Özwnä vä öz gwcwnä inanmaq nä demäkdir?

O zaman ki, Estoniyada 300 000 ölkä vätändaâå (ölkänin beâdä birisi) äl-älä bir baråâqan, âad etiraz numayiâ ilä Moskova äleyhinä usyan etdilär, Maurji Lauristin Estoniyalå qadån jurnalist Amerkalå jurnalistlärinin kamra qabaêånda belä dedi: "Bir kiçik xalqån qudräti onun top-twfängindä yox, onun aêålåndan, färhängindän, adät-änänälärindän vä özwnä inanmaqdan asålådår.

1990-ci ilin Yanvar ayånån birindä Vaclav Havel Çekoslavakiya prezidenti adåyla, bir mäqam ki o dalåsåca qaçmamåâdår, Çek vä Solovakiya xalqlaråna belä dedi: "Yalnåz özwnä inanan käs ya millät eliyä bilär baâqalaråna qulaq asåb, onlara bärabär göz ilä baxsån."

Özwnä inanmåyan insan zorçu olar vä qazi yanåna täk gedär. Bir muâäxxäs fikiri, adå, bayraêå zor ilä baâqalaråna muqäddäs etmäk Romaniyanån keçmiâ diktatoru, Ceausecunun fikrinä oxâayår ki, qadånån rähmindä olan cänini sosyalist varlåqå sayålåb, uâaq salan qadånlarå äsgärlikdän qaçan äsgärlär täkin muhakimä edib, cäzalandårårdå.

 

Toplumun siyasi-färhängi savadå azidimi?

Siyasi-färhängi savadsåzlåq hakim olan yerdä meydan zorçularån älinä keçmiâdir vä cämin enerjisi obyektiv âeylärin wstwndä yox, subyektiv vä abstrakt âeylärin wstwndä täläf oldu. Buna neçä misal elä yåêåncaêån özwndän gätirim:

· "Iranlåyåq ya yox?"

Iranlå olaq olmayaq biz Azärbaycanlå adå ilä oraya yåêåâmåâdåq. Azärbaycanlå o adamdår ki, coêrafi mähdudiyyät, fikir, inanc, doêum yerinä baxmayaraq özwnw Azärbaycanlå bilir. Bu doêum yeri eliyä bilär Bakå, Täbriz, Qars, Mäâhäd, Gwrcistan, Hämädan, Isveç yada baâqa yerlär olsun. Äyär biri Iranå çox sevir, qoy o özwnw häm Azärbaycanlå häm dä Iranlå bilsin. Bu âäxsi mäsälädir vä baâqasåna räbti yoxdur.

· "Niyä filan käs Farsca yazår?"

Farsca yazåb-yazmamaq filan käsin âäxsi mäsäläsidir. O, vaxtåndan, malåndan keçib, pis-yaxâå öz näzärlärini yayår. Bu sözlärin yeri qurultay deyil idi.

Mänim fikrimcä yaxâå bu olardå ki, Azärbaycanlå aydånå öz xalqåyla onun ana dilindä Azärbaycan Twrkcäsindä yazåb qonuâsun. Ancaq täbliêata gäländä biz eliyä bilärik Farsca, Rusca vä baâqa dillärdä dä yazaq. Arzu budur ki, yazåçålaråmåz âah äsärlärini tähmili dildä yox, ana dilimizdä yaratsånlar. Rasim demiâkän: " Elinä dilinä yanmåyan bir käs tutaq ki, xandår, sultandår nä fayda."

· "Belä häräkätlär ulu Twrk millätinä yaraâmaz!"

Gälin yuxulu-yuxulu âuar vermäkdän äl çäkib, därtlärimizä çarä tapaq. Biz o birisi xalqlardan nä alçaêåq, nä uca, nä dä ulu. Azärbaycan xalqånån baâqa xalqlar täkin bir baâlayåâå var bir sonu. Dillär, tämäddwnlär araya gälib, bir-birinä az-çox täsir qoyub sonrada aradan gedirlär. Avrupaya bax. Burada latån dili vä färhängi bwtwn dillärä vä färhänglärä täsir qoyubdur; Ancaq bugwn latån dili özw aradan gedibdir.

· "Azärbaycan häqiqätini biz Isveçdä yaymåâåq!"

Bu iddiaya baâqaså cavab yazsaåydå deyärdi: "Elä söz danåâån piâmiâ toyuêun gwlmäyi gälmäsin." Ancaq män yalnåz bunu deyiräm: Göteborg vä Malmö yåêåncaqlarånda fiziki häräkätläriniz sizin demokrat olduêunuzu Âubhäländirib vä Azärbaycanlå belä sinä-zäncir vurmamaqdan utanår. Özwnwzdän yazålå âäkildä tänqid etmädän Azärbaycan häqiqätindän danåâmaq hävängdä su döymäkdän baâqa bir âey deyil!

· "Birlik qurmaq hälä tezdir!"

Ay 40-yaâånda yoldaâlar! Sizin ömrwnwzdän wst-wstä 30 il qalår. "Ävväl täkamul, (inkiâaf) sonra birlik"ä yalnåz qäbirdä çatmaq olar. Bir qadån numayändänin dediyi kimi "täkamula çatandan sonra adam wz aâaêå(qäbrä) gedär."

· "Filan qruh cäläsäni boâlayåb getsä bizdä gedäcäyik!"

Cäläsäni boâlayåb getmä, mustäqil insanån ya qrupen täbii haqqådår; Ancaq ona-buna quyruq olmaq yetiâmiâ insana, gruha layiq deyil.

· "Birlik siyasi olsa män yoxam!"

Istär-istämäz Birliyin bir såra istäkläri siyasi olacaqdår. Misal wçwn: Birlik çalåâmalådår Azärbaycan twrkcäsini bir räsmi muhacir dili täk Isveçdä tanåtdåråb, Mäktäblärdä Azärbaycan twrkcäsini Azärbaycanlå uâaqlar wçwn räsmi ana dili etmäklä Isveç radiosundan ana dilimizdä proqramlarån yayålmasånå istäsin. Vä ya: Birlik baêåmsåz bir qurum olaraq eliyä bilär Iran dövlätindän istäsin ki, Azärbaycanlålar haqqånda aparålan haqsåzlåêa vä insan haqlarånån pozulmasåna son qoysun.

Istäklärimizin çoxu siyasi mahiyyät daâåyår; Ancaq bu istäklär bir gruhun yox, çoxlu gruhlarån istäkläridir. Biz siyasät kälmäsindän qorxmamalåyåq, ancaq Birlik muâäxxäs bir dästänin istäklärini, baâqa wzv därnäklär qäbul etmädän, iräli swrä bilmäz.

· "Aê saqqal nädir?!"

Çox tääsuf ilä, özlärini Dädä Qorqudun törämäsi sayanlar aê saqqallaråmåzå elä etibarsåz etdilär ki, nähayät toplumu onlarån kömäyindän mährum etdilär.

Çarä nädir?

Malmöda baâ verän hadisäni bir böywk mäêlubiyyät adlan-dårmaq häqiqätä uyêundur. Ancaq bu mäêlubiyyäti Kwrd, Fars, Isveçli, Yähud, Ermäni häräkätläriylä muqayisä edib mäyus olmaq, bizi bir yana çatdårmaz. Mäêlubiyyätlärimizi, uêurlaråmåzå yalnåz vä yalnåz öz häräkätlärimizlä muqayisä etmäk olar. Baxaq göräk hardan baâlamåâåq; Hardayåq vä hara getmäk istäyirik.

Gälin Malmö mäêlubiyyätindän därs alåb, özwmwzä inanaraq ortaq fikirlär äsasånda, Isveç qanun çärçuvasånda birliyimizi, oxu ictimai kimliyimizi yaradaq. Arzu budur ki, bu birlikdä bwtwn Isveçdä fäaliyyät edän Azärbaycanlå ocaqlar vä âäxslär wzv olsunlar. Ancaq hamå olmadåêå zaman Azärbaycanlålar iki federasiya yaratmaq mäcburiyyätindä qalacaqlar. Bu iki federasiya eliyä bilär bir prosädä birläâsinlär; Necä ki, öz növbäsindä vahid bir federasiya eliyä bilär iki yerä bölwnswn.

Ifrat demokrasiyanån, oxu härc-märciliyin, qabaêånå almaq wcwn bir-birilä hämkarlåq eliyä bilän därnäklär, bir yazålå platform ilä meydana çåxmalådårlar.

Gäläcäk yollaråmåzå uêurlu etmäk wçwn Durna därgisinin bu sayånda hämkaråm Z. Wlkärin hazårladåêå "Bir därnäyin keyfiyyätini ywksätmäk wçwn nä etmäliyik" çap olunacaqdår.

Bwtwn dostlar,qruplar eliyä bilärlär öz näzärlärini bu yazå vä Malmö yåêåncaqånån haqqånda komputer yazåb Durna därgisinä göndärsånlär.

Son sözw Sackville-West kälisasånda häk olunmuâ söz ilä baâa çatdåråram: "Ölwlärin, gwclw olmaså wçwn, onlarå ibadät edib, yaddan çåxartdåm ki, män özwmdä gwclwyäm."