Çingiz Aytmatov

( "Gwn var äsrä bärabär "romanåndan parça )

Ana-Beyit qäbiristanlåêånån öz tarixi vardå. Ävväl-baâdan rävayät onunla baâlanårdå ki, bu yerläri zäbt eläyän juanjuanlar äsir tutduqlarå dwâmän äsgärläri ilä çox amansåz räftar eläyirmiâlär. Imkanlarå olanda äsiri qonâu ölkälärä qul satarmåâlar, bu da äsir wçwn xoâbäxtlik hesab olunurmuâ, çwnki wmid yeri qalårdå, kim bilir, bälkä elä bir imkanå oldu ki, qaçåb vätänä qayåtdå... Juanjuanlarån özläri wçwn qul saxladåqlarå äsirläri isä dähâätli tale gözläyirdi. Onlar öz qurbanlarånån baâåna zif keçirib dözwlmäz iâgäncä veräräk onun yaddaâånå tamam yox eläyirmiâlär. Bu iâi adätän, davada äsir alånmåâ cavan döywâçwlärin baâåna gätirirmiâlär. Ävvälcä onlarån baâånå qårxårmåâlar, twkläri bir-bir dibinäcän tämizläyirmiâlär. Baâå qårxåb qurtaranacan Juanjuanlarån täcrwbäli qässablarå lap yaxånda qart bir dävä käsärmiâ. Dävänin därisini soyanda, ävvälcä onun än aêår vä möhkäm olan boyun därisindän baâlayarmåâlar. O däqiqä dä hissälärä bölwb, buêlana-buêlana baâå qårxålmåâ äsirlärin baâåna keçirärmiâlär, därinin çäkilplainmäyi ilä saqqåz zifi kimi yapåâmaêå bir olurmuâ–bir növ indiki wzgwçwlwk papaqlarå kimi. Baâåna belä iâ gätirilän adam ya aêår iâgängälärä dözmäyib ölwr, ya da ömwr-billah yaddaâånå itirib manqurt olurmuâ–yä’ni keçmiâini xatårlaya bilmäyän qula çevrilirmiâ. Bir dävänin boyun därisi beâ-altå zifä bäs eläyirmiâ. Zif salånandan sonra mähkumun boynuna taxta kwndä keçirirmiâlär ki, baâånå yerä çatdåra bilmäsin. Onlarån twkwrpädici naläläri boâ yerä narahatçålåq vermäsin deyä yazåqlarå bu väziyyätdä uzaq yerä aparåb, äl-ayaqlarå baêlå, ac-susuz atarmåâlar qåzmar gwnwn altåna. Iâgäncä bir neçä gwn swrwrmwâ. Mwäyyän yerlärdä dä gwclw gözätçi dästäläri qoyarmåâlar ki, hälä saêkän qohumlaråndan, äqräbalaråndan gälib onlarå xilas etmäk fikrinä dwâsälär, qoymasånlar. Ancaq belä hallar çox nadir olurmuâ, çwnki açåq dwzänlikdä här cwr häräkät uzaqdan görwnwr. Sonralar bir näfärin manqurt olunmaêå xäbäri gälib qäbiläyä çatanda, onun än yaxån qohmlarå belä onu xilas elämäk, ya satån alåb qurtarmaq istämirmiâlär, çwnki bu, aplaindamån özwnw yox, mwqävvasånå qaytarmaq demäk idi. Rävayätdä Nayman-Ana kimi tanånan bircä nayman qadånå öz oêlunun bu bädbäxtliyi ilä baråâa bilmäyib. Sarå-özäk äfsanäsindä dä elä bu barädä danåâårlar. Qäbiristanlåêån adå da bununla älaqädardår–Ana-Beyit, yä’ni Ana mäskäni .

Sarå-özäyin qåzmar gwnäâinin döydwyw çöldä aêår iâgäncä çäkänlärin çoxu dözmäyib ölwrmwâ. Beâ-altå manqurtdan biri, ya ikisi saê qalårmåâ. Onlarån ölwmwnä bais aclåq, ya susuzluq olmurmuâ , onlarån axåråna çåxan gwn altånda quruyub manqurtun baâånda get-gedä amansåzcasåna såxålan xam dävä därisinäin verdiyi dözwlmäz äzablardå. Qåzmar gwnäâin âwalarå altånda durmadan såxålan zif qulun qårxåq baâånå dämir mängänä kimi såxårdå. Äzaba mä’ruz qalan bu yazåqlarån ikinci gwn twkläri uzanmaêa baâlayårdå. Asiyalålarån dwz vä cod twkw bä’zän dävänin xam därisinä bitir, çox vaxtasa yol tapa bilmir, qayådåb täzädän manqurtun därisinä giräräk onun äzabånå daha da artårårdå. Bu sonucu iâgäncä vaxtå mäzlumlarån âwuru lap pozulurmuâ. Juanjuanlar yalnåz beâinci gwn gälib onlarå yoxlayårmåâlar ki, görswnlär kim ölwb, kim qalåb. Äsirlärdän birini tapanda belä hesab eläyirmiâlär ki, mäqsädlärinä çatåblar. Ona su verir, qandal- kwndäsini açår, bir az sonra da qulluq eläyib gwcä gätirir, ayaêa qaldårårdålar. O, yaddaâånå itirib dplainönwb olurdu qul manqurt, buna görä dä adi saêlam qullara nisbätän birä-on artåq qiymätländirilärdi. Hätta belä bir qayda varmåâ: öz aralarånda vuruâma-zad dwâändä manqurt öldwrwlärsä öz hämqäbilälärinä nisbätän wç artåq ödäniâ verilmälimiâ.

Manqurt kim olduêunu, hanså näsildän-qäbilädän olduêunu, adånå, uâaêlåêånå, atasånå, anasånå xatårlayåb yadåna sala bilmirmiâ–qäräz ki, manqurt özwnw insan kimi därk edä bilmirmiâ. O, dilsiz-aêåzsåz heyvan kimi bir âey olduêu wçwn tamamilä mwti vä tählwkäsiz idi. Manqurt heç vaxt qaçmaq fikrinä dwâmäzmiâ. Buna görä dä onu gwdmäk, keâikçi saxlamaq, gizli niyyätlärindän âwbhälänmäk lazåm gälmirdi. Manqurt sadåq it kimi bircä öz sahibini xatårlayårdå, baâqa adamlara baâ qatåb qaråâmazdå. Bircä fikri–qayêåså vardåsa o da qarnånå doydurmaqdå. Baâqa därdi-çoru yox idi. Äväzindä tapåâårålan iâi kor-koranä, can-dildän, inadla yerinä yetirärdi. Manqurtlara, adätän, än çirkin vä aêår iâläri gördwrärdilär, ya da ki, kwt dözwm täläb eläyän cansåxåcå iâlär buyurardålar. Uzaqlarda otlayan dävälärä pasibanlåq eläyän manqurtdan baâqa heç käs Sarå-özäk çöllärinin tänhalåêåna, kimsäsizliyinä dözä bilmäzdi. Belä bir älçatmaz yerdä bircä manqurt neçä-neçä xitmätçini äväz eläyirdi. Yemäyini vaxtålå-vaxtånda ver, yay-qåâ qalåb iplainâini görswn, özw dä nä täklikdän, nä tänhalåqdan âikayät eläsin. Sahibinin ämri manqurt wçwn här âeydän artåqdå. Yemäkdän, bir dä çöldä soyuqdan donmamaq wçwn kör-köhnä nimdaâ paltardan baâqa bir âey istämirdi.

Bu ähvalat o dövrlärä aiddir ki, Juanjuanlar köçäri Asiyanån cänub civarlaråndan såxåâdårålåb çåxaråldåqlarå wçwn âimala yeriâ elämämiâ, uzun mwddät Sarå-Özäk çöllärini zäbt eläyib, ärazilärini geniâländirmäk, qul älä keçirmäk wçwn qovêalar aparårdålar. Bu wzwcw qovêalarån ara verdiyi sakit gwnlärin birindä Nayman topraqlaråna karvanlarla mal gätirän sövdägärlär çay mäclisindä söhbät vaxtå danåâårlar ki, Sarå-Özäk dwzlärindän keçändä quyularån baâånda Juanjuanlar täräfindän elä bir ciddi mwqavimätä rast gälmäyiblär, çöllwkdä böywk bir dävä swrwswnw gwdän cavan bir pasiban görwblär. Sövdägärlär onunla danåâmaq istäyändä görwblär ki, oêlan manqurtdår.

Baxan deyir ki, sapsaêlam adamdår, heç käsin aêlåna gälmäz ki, onun baâåna belä iâ gätirilib. Yäqin o da vaxtånda söz deyib, söz anlayan oêlanmåâ, özw dä lap cavan-cahil, båê yeri täzä tärläyib, sir-sifäti, görkämi dä pis deyil, di gäl ki, danåâdåranda elä bil dwnän dwnyaya gälib, yazåq uâaq nä atasånån adånå bilir, nä anasånån, Juanjuanlarån onun baâåna gätirdikläri mwsibäti dä xatårlaya bilmir, hardandår, kimlärdändir, onu da bilmir. Nä soruâursan dinmir, bircä " hä " bilir, bir dä " yox", bir dä qulaqlarånacan keçirdiyi papaêåndan bärk-bärk tutub dayanår. Dävänin därisi bä’zän ömwrlwk bitiâib qalår manqurtun baâånda. Belä manqurt wçwn ondan böywk cäza yoxdur ki, deyäsän, gäl, baâånå buêa verib därini qopardaq. Däli ayêår kimi çårpånacaq, bir adamå da baâåna yaxån buraxmayacaq. Belä manquryt heç vaxt papaêånå çåxartmår, elä papaêda da yatår.

Bu söhbät gedän vaxt bir arvad sövdägärlärä çay swzwrmwâ. Demä o arvad Nayman-Ana imiâ... O gecä Nayman-Ana sähäräcän çimir vurmur, baâa dwâwr ki, o manqurt pasibanå Sary-Özäk çöllärindä axtaråb tapmayånca, onun öz oêlu olmadåêånå bilmäyincä rahatlåq tapmayacaq. Çoxdan bäri wräyindä gizläyib saxladåêå wzwcw, qorxulu bir âwbhä ana qälbindä yenidän baâ qaldårmåâdå –oêlu döywâ meydanånda hälak olub, ya yox?

Onun oêlu Sarå-Özäk torpalarånda Juanjuanlarla döywâdä hälak olmuâdu. Äri dä bir il ävväl öldwrwlmwâdw. Naymanlar arasånda ad çåxarmåâ, sayålan kiâilärdän biriymiâ. Oêlu döywâä getmiâdi ki, atasånån qisasånå alsån. Döywâdä dwâmänlä wz-wzä gälib sinäläâändä görwblär ki, onun oêlu yåxålåb atån boynuna, döywâän hay-häâirindän hwrkän qåzêån at götwrwlwb, oêlan duruâ gätirä bilmäyib yåxålåb, bir ayaêå iliâib wzängiyä atån böyrwndän aslå qalåb. At oêlanån cansåz cäsädini swrwyä-swrwyä wz tutub çölä... Tärslikdän at dwâmän täräfä qaçåb.

Naymanlar bir neçä gwn dalbadal çölw gäzib axtardålar ki, oêlanån ölwswnw tapsånlar, bir âey çåxmadå. Nä meyidini tapdålar, nä atånå, nä dä silahånå-yaraêånå, nä iz vardå, nä älamät... Onun hälak olduêuna heç kimdä âäkk-âwbhä yox idi, çwnki yaralå olsaydå belä bu neçä gwn ärzindä ya qan itkisindän, ya da susuzluqdan ölärdi.

O gwndän Nayman-Ana wçwn bu bomboâ dwnyada bomboâ gwnlär baâladå. O baâa dwâwrdw ki, davada hälak olanlar olur, intähaså oêlunun meyidinin döywâ meydanånda atålåb qalmaêå, basdårålmamaêå ona rahatlåq vermirdi.

Bu qara fikirläri özwndän rädd elämäk wçwn oêlunun öldwywnä gäräk öz gözläri ilä inanaydå. Ona här âeydän çox âwbhä gätirän oêlunun atånån yerli-dibli yoxa çåxmaêå idi, at ölmämiâdi, at hwrkwb qaçmåâdå. Bwtwn ilxå atlarå kimi, o da gec-tez wzängiyä iliâmiâ ölwnw swrwyä-swrwyä öz ilxåsåna qayåtmalå idi. onda nä qädär dähâätli olsa da atån swrwyä-swrwyä gätirdiyi bu ölwnwn wstä aêlayar, ulam-ulam ulayar, wz-gözwnw cårardå. Äväzindä wräyindäki bwtwn âwbhäläri birdäfälik çåxardåb atardå,ölwmwnä dä soyuq därrakäylä hazårlaâardå. Ancaq nä fayda ki, nä oêlunun meyidi tapåldå, nä dä at qayåtdå. Qäbilä camaatå bu hadisäni yavaâ-yavaâ unudmaêa baâlayårdå, çwnki zaman keçdicä här âey silinib, unudulub gedär... Bircä ana täskinlik tapåb unuda bilmirdi. Fikirläri elä eyni çevrädä cäräyan eläyirdi. Atån baâåna nä gälin, yähär-äsbab nä oldu, yar-yaraêå hara itdi? Heç olmasa bu älamätlärä görä oêlunun taleyini bälkä öyränä biläydi! Axå ola bilär ki, çapåb äldän dwâändän sonra Juanjuanlar onu Sarå-Özäyin bir yerindä tutub äplainlä keçirä biliblär. Yähär-ywyänli älavä bir at da pis qänimät deyil. Bäs onda Juanjuanlar onun wzängiyä iliâib swrwnä-swrwnä qalan oêlunun meyidini göräsän neyläyiblär? Basdårblar, yoxsa qoyublar elä çölwn dwzwndä heyvanlara yem olsun? Birdän bälkä diriymiâ o, bälkä allahån iâidir, ona ölwm vermäyib? Göräsän onu öldwrwb äzablaråna son veriblär, ya çölwn dwzänindä atåblar ki, orda canå çåxsån, bälkä?

Âwbhälärin sonu yox idi. O gälmä sövdägärlärin heç birinin aêlåna gälmäzdi ki, o cavan manqurt haqqånda dedikläri sözlär Nayman-Ananån qovrulan wräyinä täzä bir qåêålcåm salacaq. Ana baâa dwâdw ki, ta o manqurtu tapmayanca, onun öz oêlu olub-olmadåêånå bilmäyincä sakitlik tapmayacaq.

Swbh açålanda Nayman-Ana yurddan yola hazår çåxdå. Kandarå adlayåb qapåya söykändi, fikrä getdi, aulu tärk etmämiâ ätrafå diqqätlä swzdw. Ananån gözläri doldu, därin bir ah çäkdi. Heç aêlåna gälärdimi ki, belä-belä gwnlär göräcäk! Sonra özwnw älä aldå, duanån birinci sözlärini påçåldadå: " La ilahä illällah " (Allahdan baâqa allah yoxdur) vä qäti addåmlarla däväyä yaxånlaâdå, dizlärini qatlayåb håxladå. Nayman-Ana älindäki heybäläri täläsik alåxdan aâåråb däväyä mindi, säsläyib onu diklädi. Aêmaya indi baâa dwâdw ki, qarâåda säfär var.

Bir neçä gwn idi ki, Aêmaya yeknäsäq inlämä kimi bir säslä, ayaqlarånå asta bir xåâåltåyla yerä toxunduraraq ucsuz-bucaqsåz Sarå-Özäyin çökäkdwzäniylä yorturdu, yiyäsi ona aman vermir, kimsäsiz qåzmar çöllwklä haylayåb qovurdu. Yalnåz gecäläri dincälirdilär. Sähär açålan kimi yenä sövdägärlärin niâan verdiyi yerdä böywk dävä swrwswnw, manqurt pasibanå axtarårdålar.

Söz yox, Sarå-Özäkdä axtaråb adam tapmaq asan iâ deyil, belä yerdä adam qum zärräsi kimi bir âeydir, yox,ägär o, dwzä yayålåb otlayan böywk bir dävä swrwswnwn yanåndadårsa, get-tez qåraqda otlayan dävälärdän birini göräcäksän, sonra da o biri däväläri, axårda da gälib çåxacaqsan pasibanån izinä. Nayman-Ananån wmidi buna idi.

Hälälik heç yanda belä bir âey görä bilmämiâdi. Artåq âwbhälänmäyä baâlamåâdå ki, bälkä dävälärin otlaq yerini däyiâiblär, bälkä Juanjuanlar o däväläri satålmaq wçwn Xivä, Buxara bazarlaråna göndäriblär. Belä olsa, o pasiban elä uzaq yerlärdän görärsän bir dä buralara qayådarmå?

Belä hisslär içindä qabaêåna çåxan alçaq täpäläri aâåb dwzä çåxanda birdän qarâåsånda geniâ bir däräyä yayålåb otlayan böywk bir dävä swrwsw gördw. Âabalådå dävälär alçaq kolluq vä tikanlåêån arasånda gäzir, kol vä tikanlarån ucunu gämirirdilär. Nayman-Ana ävvälcä sevincindän nä edäcäyini bilmädi. Aêmayanå hayladå, sonra qorxdu, manqurt olmuâ oêlunu göräcäyindän qorxdu.

Budur, swrw otlayår, bäs pasiban hanå? Buralarda olmalådår. Vä däränin o baâånda adam gördw. Uzaqdan kim olduêu bilinmirdi. Äliçomaqlå pasiban ywklw minik däväsinin noxtasåndan tutub gözwnäcän basdåêå papaêån altåndan ona baxårdå.

Yaxånlaâåb oêlunu tanåyan Nayman-Ana özwnw dävänin belindän yerä necä atdåêånå bilmädi.

–Oêlum, oêul bala! Säni axtarmaqdan äldän dwâmwâäm! Män sänin ananam!

Vä birdän här âeyi baâa dwâwb acå bir dähâätlä säyriyän dodaqlarånå gämiräräk yeri täpiklämäyä baâladå, nä qädär çalåâdå özwnw älä alsån, özwylä bacara bilmädi. Özwnw ayaqda saxlamaq wçwn laqeyd dayanåb-baxan oêlunun çiynindän bärk-bärk yapåâåb hönkwrtwylä aêladå, çoxdan bäri baâånån wstwnw käsdirmiâ därd indi sel kimi onu altåna alåb basdårårdå.

Di gäl ki, onun gäliâi oêluna heç bir tä’sir göstärmädi, heç aêzånå açåb soruâmadå ki, ay arvad kimsän, niyä aêlayårsan? Bir an sonra pasiban onun älini çiynindän götwrwb, özwnwn ywklw minik däväsini çäkä-çäkä swrwnwn o baâåna getdi ki, görswn oynaqlamaêa baâlayan cavan dävälär swrwdän uzaqlaâmayaåblar ki...

Nayman-Ana tärpänmäyib yerindä qaldå, çömbälib wzwnw älläri ilä örtäräk xåsån-xåsån aêladå, baâånå qaldårmadan bir mwddät bu väziyyätdä qaldå. Sonra özwnw toplayåb oêlunun yanåna getdi, çalåâdå ki, özwnw sakit saxlasån. Manqurt oêul hep bir âey olmamåâ kimi mä’nasåz vä laqeyd näzärlärlä ona baxdå, wzgwn sifätindä nä isä täbässwmä bänzär bir âey iâardå. Ancaq gözläri yenä ävvälki kimi tamam e’tinasåzdå.

–Otur danåâaq,–deyä Nayman-Ana därindän bir ah çäkdi.

Onlar yerä çökdwlär.

Nayman-Ana soruâdu:

–Mäni tanårsan?

Manqurt baâåyla " yox" dedi:

–Bäs adån nädir?

–Manqurt.

–Säni indi belä çaêårårlar, ävvälki adån yadåndadår? Bir äsl adånå yadåna sal görwm...

Manqurt danåâmårdå. Anaså görwrdw ki, o, adånå yadåna salmaêa çalåâår, qaâlarånån arasånda iri tär içindädir. Amma görwnwr oêlan qalån bir divara rast gälmiâdir, divarå keçä bilmirdi.

–Bäs atanån adå nädir? Bäs özwn kimsän, kimlärdänsän? Heç olmasa doêulduêun yerisä dä bilmirsänmi?

Yox, o heç nä bilmir, heç nä xatårlamårdå.

– Ilahi, gör säni nä gwnä salåblar!–deyä ana påçåldadå, yenä dä özwndän asålå olmayaraq därddän boêula-boêula aêlamaêa baâladå. Ananån bu därdi-kädäri manqurta qäti tä’sir elämirdi.

–Torpaêå almaq olar, mal-dövläti almaq olar, lap adamån häyatånå da almaq olar,–deyä ana söyländi,–ancaq adamån hafizäsinä kim qäsd edä bilär, bunun kim fikirläâib tapåb?

Ana onun kim olduêunu soruâmaqla yox, tälqinlä baâa salmaq qäraråna gäldi.

Sänin adån Jolamandår. Eâidirsänmi? Sän Jolamansan. Atanån da adå Donenbaydå. Atan yanånda deyil? Axå o, sänä hälä uâaqlåqdan ox atmaêå öyrädärdi. Män dä sänin ananam, sän dä mänim oêlum. Sän naymanlar qäbiläsindänsän, baâa dwâdwn? Sän naymansan...

Ananån dediklärinä o, tam laqeydliklä qulaq asårdå, elä bil bu sözlärin ona däxli yoxdu.Yäqin otluqda cåråldayan çäyirtkäyä dä beläcä qulaq asardå.

Vä onda Nayman-Ana manqurt oêlundan soruâdu:

–Bäs sän bura gälmämiâdän nälär vardå?

–Heç nä,–deyä manqurt cavab verdi.

–Gecäydi, ya gwndwz?

–Heç nä,–manqurt eyni sözläri täkrar etdi.

–Kimnän danåâmaq istäyärdin?

–Aynan. Ancaq biz bir-birimizi eâitmirik. Orda kimsä oturub.

–Sän daha nä istäyärdin?

–Istäyärdim ki, mänim dä hörwywm olsun aêamånkå kimi.

–Qoy görwm onlar sänin baâåna nä iâ gätiriblär?–deyä Nayman-Ana älini onun baâåna uzatdå.

Manqurt känara såçrayåb çäkildi, äliylä papaêåndan yapåâåb daha anaså täräfä baxmadå. Arvad baâa dwâdw ki, baâånå heç vaxt onun yadåna salmaq olmaz.

Bu vaxt uzaqdan däväyä minmiâ bir adam görwndw. O yaxånlaâårdå. Nayman-Ana soruâdu:

–Bu kimdir?

–Mänimçwn yemäk gätirir.

Nayman-Ana täâviâä dwâdw. Bu juanjuan onu görmämiâ tez çäkilib gizlänmäliydi. O tez däväsini håxlayåb minä-minä oêluna xäbärdarlåq elädi:

–Ona heç nä demä. Män tezlikdä qayådacaêam.

Oêlu cavab vermädi. Onun heç eyninä dä deyildi.

Nayman-Ana baâa dwâdw ki, dävä wstdä swrw içindän keçmäkdä sähv eläyib. Amma daha gecdi, älbättä, juanjuan aê dävä wstdä oturan adamå görä bilärdi. Gäräk otlayan dävälärin arasåyla gizlänä-gizlänä piyada keçäydi.

Nayman–Ana otlaq yerindän xeyli uzaqlaâandan sonra qåraqlarånå yovâan basmåâ därin bir däräyä girdi. Burada däväni däränin dibindä çökwzdwrwb yerä dwâdw, daha Aêmayanå qalxmaêa qoymadå. Gizlänib baxmaêa baâladå. Juanjuan onu görmwâdw. Bir azdan o, däväsini yortma swrä-swrä gälib çatdå. Nizä vä oxla silahlanmåâdå. Tähärindän bilinirdi ki, Juanjuan määttäl qalåb, ätrafåna boylana-boylana qalmåâdå-uzaqdan gördwyw aê däväyä minmiâ adam hara yoxa çåxdå? Käsdirä bilmirdi ki, däväni hara swrswn? Ävvälcä bir täräfä surdu, sonra baâqa sämtä döndw. Axåråncå däfä lap däränin yanåndan keçdi. Yaxâå ki, Nayman-Ananån aêlåna gälib dävänin aêzånå yaylåqla çäkib baêlamåâdå. Nä desän ola bilärdi–bir dä gördwn dävä burdan säs verdi. Nayman-Ana yovâanlåêån dalånda gizlänib Juanjuanå lap yaxâå görä bilmiâdi. O, qilli bir dävänin wstdä oturub ätrafina göz gäzdirdi, âiâkin sifäti çox gärgindi, baâåndakå qara papaêånån uclarå qayåq burnu kimi yuxarå qatlanmåâdå, boynunun ardåndan bir cwt qara, quru hörwk sallanårdå. Juanjuan wzängiplaindä dikälib nizäsi hazår väziyyätdä ätrafa boylanårdå, gözläri dä yaman paråldayårdå. Bu, Sarå-Özäyi tutub xalqån xeylihissäsini qul eläyän, onun ailäsinä bu qädär bädbäxtlik gätirän dwâmänlärdän biriydi. Ancaq arvad xaylaêå boâ ällä bu amansåz juanjuan döywâçwswnä neyläyä bilärdi?

Juanjuan bir az da o yan-bu yana säyirdändän sonra geriyä, swrwyä täräf qayåtdå.

Axâam dwâwrdw. Gwn batsa da hälä göywn âäfäqi çäkilmämiâdi. Sonra hava birdän qaraldå. Ätrafi qaranlåq bir gecä bwrwdw.

Nayman-Ana o gecäni därdäsär oêlunun olduêu yaxån yerlärdäki çöllwkdä keçirdi.

Oêlunun yanåna qayåtmaêa wräk elämirdi, qorxurdu bayaqkå juanjuan gecäni swrwnwn yanånda qala.

Vä o gecä qäti qärara gäldi ki, oêlunu xilas eläsin, çalåâåb özwylä aparsån. Manqurt olsun qoy, heç nä baâa dwâmäsin, täki öz adamlarå arasånda qalsån. Ana wräyi belä deyirdi. Baâqalarånån dözwb baråâdåêå väziyyätä o dözä bilmirdi. O, räva bilmirdi ki, qanå qanåndan olan doêma oêlu qul qalsån. Kim bilir, bälkä dä doêma yerläri görändän sonra aêlå öz yerinä gäläcäk , uâaqlåq illäri yadåna dwâäcäk...

Sähäri Nayman-Ana yenä Aêmayaya swvar oldu. O, yenä dä iraqdan-iraêa härlänä-härlänä gecä ärzindä xeyli aralanmåâ swrwyä yaxånlaâmaêa baâladå. Swrwnw görändän sonra da xeyli fikir verib baxdå ki, görswn juanjuanlardan orda var , ya yox. Heç käsin olmadåêånå yäqin eläyändän sonra oêlunu säslädi:

–Jolaman! Jolaman! Salam!

Oêlu dönwb baxanda ana sevincindän içini çäkdi, ancaq elä o däqiqä dä baâa dwâdw ki, oêlu elä-belä säsä dönwb.

Nayman-Ana yenä dä çalåâdå ki, oêlunun yaddaâånå diriltsin...

–Adånå yadåna sal, tap gör adån nädir? –deyä yalvaråb onu qandårmaq istäyirdi. Bilmirsän mägär atan Donenbaydår? Sänin adån manqurt deyil, Jolamandå1 ... Adånå onunçun belä qoymuâuq ki, sän naymanlarån böywk köçw vaxtå yolda doêulmusan. Sän anadan olanda biz wç gwn köçw saxlayåb dayandåq. Wç gwn toy-bayram elädik.

Ananån bu dediklärinä manqurt oêlana tä’sir göstärmädiyinä baxmayaraq, danåâåêåna ara vermir, boâ da olsa, yenä wmid eläyirdi ki, bälkä bu qaralmåâ âwurda bir qåêålcåm iâarä. Nä fayda ki, arvad qåfållå bir qapånå döyäcläyirdi. Ana yenä dä öz dediyini deyirdi:

Adånå yadåna sal! Atanån adå Donenbaydå!

Sonra o götwrdwyw ehtiyatdan onu yedirib içirtdi, oêlunu doyuzdurandan sonra ona layla demäyä baâladå.

Layla onun çox xoâuna gäldi. Arvadån laylaså onun wräyinä yayålårdå. Xoâluqla qulaq asårdå, onun gwndän qaralåb codlanmåâ, donuq sifätindä nä isä canlå, ilåq bir halät ämälä gälmåâdå. Bunu görän ana onu inandårmaêa çalåâdå ki, bu yerläri tärk eläyib, ona qoâulsun, öz yerlärinä qayåtsån, juanjuanlardan birdäfälik canånå qurtarsån. Manqurt aêlåna vura bilmirdi ki, necä durub getsin, bäs swrw nä olsun?

Yox, aêaså deyib ki, swrwnw gözdän qoymasån...

Vä yenä dä Nayman-Ana pozulmuâ yaddaâån o baêlå qapåsånå täkrar-täkrar döyäclämäyä baâladå, dediyini dedi:

–Yadåna sal kimsän? Adån nädir? Sänin atan Donenbaydår!

Ananån baâå elä qaråâmåâdå ki, axâamån necä dwâdwywnw hiss elämämåâdå, o vaxt ayålåb gördw ki, juanjuan dävä wstwndä swrwnwn o baâåna yaxånlaâår. Bu däfä o, daha yaxåndaydå, däväsini dä getdikcä daha bärk qovurdu. Nayman-Ana fwrsäti itirmäyib tez Aêmayaya mindi vä uzaqlaâdå. Ancaq o biri täräfdän dä bir juanjuan çåxåb onun yolunu käsmäk istädi. Iâi belä görän Nayman-Ana däväsini qoparaqlayåb onlarån arasåndan keçdi. Ayaqdan ywngwl Aêmaya onu vaxtånda aradan çåxartdå, juanjuanlar dalda qalåb çåêåra-baêåra, nizälärini oynadaraq onu qovmaêa baâladålar. Aêmayaya çatmaqmå olardå? Aêmaya Sarå-Özäkdä yel kimi qanadlanåb Nayman-Ananå bu ölwm-dirim qovhaqovundan uzaqlaâdårårdå.

Intähaså, onun xäbäri olmadå ki, älläri boâa çåxan juanjuanlar wräklärini soyutmaq wçwn yazåq manqurtu o ki var döydwlär. Ancaq ondan nä gözlämäk olardå, elä deyib durudu:

–Deyirdi mänim anamdå.

–Anan-zadån deyil! Sänin anan yoxdur! Heç bilirsän niyä gälib? Bilirsän? Istäyir ki, papaêånå çåxardåb baâånå buêa versin!–Onlar yazåq manqurtun canåna qorxu salmaêa çalåâårdålar.

Manqurt bu sözläri eâidändä qaralmåâ sifäti bomboz oldu. O, boynunu qåsåb, papaêåndan bärk-bärk yapåâaraq, täläyä dwâmwâ heyvan kimi yan-yöräsinä baxmaêa baâladå. Juanjuan ona ox-yay verib dedi:

–Qorxma! Al bunu!

–Niâanla görwm! –deyä juanjuan papaêånå göyä atdå. Ox papaêå dälib keçdi.–Gör ha! deyä papaq sahibi tääccwbländi. Älinin yaddaâå hälä dä qalår!

Nayman-Ana yuvasåndan hwrkwdwlmwâ quâ kimi dwzdä vurnuxur, özwnä yer tapa bilmirdi. Bilmirdi neyläsin, nä gözläsin. Görärsän, juanjuanlar oêlunu swrwylä bir yerdä onun äli çatmayacaq öz böywk ordularåna yaxån yerlärä aparacaqlar, yoxsa onu tutmaq wçwn pusqu quracaqlar? Beläcä fikir-xäyalat içindä o, halay vurub gizlänä-gizlänä gäzirdi, nähayat, pusub görändä ki, juanjuanlar swrwdän getdilär, çox sevindi. Nayman-Ana xeyli onlarån dalånca baxåb görändän sonra ki, uzaqlaâåb gözdän itdilär, qärara gäldi qayåtsån yenä oêlunun yanåna. Indi onun qäti fikri oêlunu evä aparmaqdå. Baâåna nä gälibsä onun täqsiri deyil, neyläsin ki, bäxti belä gätirib–dwâmänlär onu bu kökä salåblar, nä olursa olsun anaså onu qulluqda qoymayacaq. Qoy naymanlar görswnlälr ki, yadelli basqånçålar onlarån igidlärinin aêlånå baâdan çåxaråb necä räzil eläyirlär. Qoy qäzäblänib silaha sarålsånlar. Mäsälä torpaqda deyil, torpaq hamåya bäs eläyär. Mäsälä ondadår ki, juanjuanlarån bu räzaläti onlarla heç yad qonâu olmaêa da haqq vermir.

Nayman-Ana oêlunun yanåna bu fikirlälä qayådårdå. Elä hey götwr-goy eläyirdi ki, necä onu inandårsån, necä baâa salsån ki, bu gecä bir-birinä qoâulub qaçmalådårlar.

Toran qaråâårdå. Gecä azman Sarå-Özäk çölläri wzärinä çökwrdw. Aêmaya öz sahibäsini ywngwl, särbäst bir yeriâlä böywk dävä swrwswnä täräf aparårdå. Batan gwnäâin âwalarå ananå dävänin donqarlarå arasånda çox aâkar iâåqlandårårdå. Nayman-Ananån rängi-ruhu özwndä deyildi, çox ciddi görkämi vardå. Budur o, swrwyä çatdå, otlayan heyvanlarån arasåndan keçdi, ätrafa göz gäzdirdi, amma oêlunu görä bilmädi. Onun minik däväsi ywklw halda noxtasånå swrwyä-swrwyä otlayårdå. Nayman-Ana oêlunu säsläyib çaêårmaêa baâladå:

–Jolaman! Haradasan? Mänäm, ananam! Haradasan?

O, narahatlåqla ätrafa boylana-boylana qaldåêå wçwn oêlunun dävä dalånda daldalanåb, dizini yerä veräräk oxla onu niâan aldåêånå görmwrdw. Gwnäâin âwaså ona mane olurdu, fwrsät gözläyirdi ki, oxu buraxsån.

–Jolaman! Oêlun!–Nayman-Ana oêlundan nigaran halda onu säsläyirdi. Birdän qanrålåb baxanda onu gördw. Bircä:

–Atma!–deyä bildi, elä Aêmayanå mähmizlämäk istäyirdi ki, dönwb oêluyla wzbäwz gälsin, yetirmädi–ox våzåltåyla onun sol qoltuêuna sancåldå.

Bu, ölwncwl zärbä idi. Nayman-Ana dävänin boynuna sinib iliâä-iliâä yåxåldå. Ancaq ananån özwndän ävväl baâånån yaylåêå açålåb dwâdw, havada bir quâ olub çåêåra-çåêåra uçub getdi: Yadåna sal kimlärdänsän? Adån nädir? Sänin atan Donenbaydår! Donenbay! Donenbay!

Deyilänä görä, o vaxtdan Sarå-Özäkdä Donenbay quâu uçur. Donenbay quâu yolçuya rast gäländä onun yaxånlåêånda uça-uça säslänir: Yadåna sal kimlärdänsän ! Kimin oêlusan? Adån nädir? Adån? Donenbay, Donenbay!...

Sarå-Özäkdä Nayman-Ananån basdåråldåêå yerä o vaxtdan Ana-Beyit, yä’ni Ana mäskäni Qäbiristanlåêå deyärlär.

1 Jolaman–Jol–yol, aman–salamatlåg