11’birinci çaêån ikinci yaråsånda Oêuzboylarånån (Sälcuqlarån) Orta-Asiya’dan Azärbaycana axåmå baâlandå. Oêuzboylarånån yerli insanlarla iç-içä yaâamalarå, say baxåmåndan Oêuzlarån onlara wstwn gälmäsi, bugwnki Azärbaycan Xalqånå ortaya gätirdi. Sälcuqlardan sonra Xaräzm twrkläri Azärbaycandan Äfêanistana uzanan torpaqlarå ällärinä keçirdilär. 1219-25’dä Moêullar Xorasandan, äcäm Iranån keçäräk Azärbaycana ulaâdålar. O zaman Azärbaycan’da Sultan Cälal-äd-din Xaräzmlå hökumät edirdi. Ataså, Sultan Mähämmäd Xaräzm âah isä Äcäm Åranå, Xorasan vä Äfêanistan da hökumät edirdi.3  1335’inci ilin Novambir ayånån 30’da, Moêul xanå, Äbu Sä’idin Qåpçaq Twrkläriylä uruâmaq wzärä ölmäsi araqaråâåqlåêa yol açdå.4  Qåpçaq twrklärindän olan Canå Bäy 1357 Qafqaz yoluyla gwneyä uzanaraq Täbrizi älä keçirtdi. Täbrizlilär Canå Bäyi bir qurtaråcå kimi qarâåladålar. Canå Bäy Azärbaycanå älä Keçiräräk oêlu Berdi Bäyä hökwmdarlåq verdi.5  Moêullardan, Cälayir boyundan Bäêdad’da hakim olan âeyx Uveys, 1358’ä Qåpçaq twrklärini Azärbaycan’da yenilgäyä uêradaraq Azärbaycan’å Musellä Diyarbäkirä baêladå.6  Ondan sonra Teymur 1384-1387 illärindä Cälayirläri yenilgäyä uêratdå. Teymurun ölwmwndän sonra (1405), Sultan ähmäd Cälayir 1406’da Azärbaycanå älinä keçirtdi.7  Vangölwylä Iraêån quzeyindä hökwm swrän Qara Yusuf, Qaraqoyunlu, 1410’da Täbriz yaxånlåêånda, Sultan ähmädi dustaq edäräk Azärbaycanå älä keçirtdi.8   Aêqoyunlularån baâçåså olan, Uzun Häsän Qaraqoyunlularån baâçåså olan, Cahan âah’å 1467’dä Bingöl’wn yaxånlarånda (bugwnkw Twrkiyä’dä) yenilgäyä uêratdå.9  1469’da Uzun Häsän Qaraqoyunlularån hakimiyyätinä Hämädan’da bir yolluq son qoyaraq Azärbaycan’å, Iraê’å, Iran’å älä keçirdib10  Täbrizi baââähär etdi.11  Aqqoyunlularån Azärbaycanda iâbaâåna gälmäsi, Uzun Häsänin Hacå Mähämmäd’i Elçi olaraq Italya’ya, Osmanlålara qarâå savaâ iâbirliyinä çaêårmaså, Azärbaycanla Osmanlå Twrkläri arasånda dwâmänliyin baâlanêåcå oldu.12  Aqust Ayånån 12’si 1473’wndä Osmanlå Sultanå olan Mähämmäd Fatih Tärcan’da Uzun Häsäni Topatarlarla yenilgäyä uêratdå.13  Uzun Häsänin 1478’dä Täbriz’dä ölwmwndän sonra oêlu, Xälil, sonra o biri oêlu, Yaqub, Azärbaycan’da hökumät etdilär.14   Yaqubun 1490’da, Qara aêacda ölmäsi hökumät boâluêuna yol açdå.15   1502’dä âeyx Åsma’il Qåzålbaâlar kömäyi ilä Täbriz’dä hökumäti älä alaraq, özwnw âah tanåtdårdå.16  âah Åsma’il Azärbaycan’dan yola çåxaraq äcäm Iran’ånå, Xorasan’å, äcäm Iraêånå, Doêu Anadolunu 10 ilin içindä älä alaraq böywk bir Säfävi Imperyasånå yaratdå.17  Säfävi Imperyasånån yaranmaså iki Oêuz boylaråndan olan Osmanlå ilä Säfävi Imperyalarånå bir-birinä dwâwrdw. Beläliklä Bugwnkw Azärbaycanån habelä Iranån qurucusu olan Säfävilär özlärin, Osmanlålara qarâå savånmaq wçwn, baâqa millätlärä yaxånlaâdårdålar. O biri yandan, âah Isma’ilin ölwmwndän sonra, Osmanlålarån basqåså Azärbaycanån gwnbatan sånårlarånda yoêunlaâdå. Beläliklä 1555 âah Tähmasb baââähäri Täbriz’dän Qäzvin’ä, âah Abbas da 1598’dä oradan Isfahan’a daâåmalå oldular. Ikinci biryandan 1800’lärdä Uruslarån Azärbaycan sånårlaråna yaxånlaâmaså, Azärbaycanå çätin bir durumda buraxdå. O zamanlar Azärbaycan (Äbbas Mirza Täbriz’dä Väli’ähd olaraq Azärbaycanå Idarä edirdi) vä Iran Imperatoru olan Fäthäli âah, Uruslarla savaâmanå bir Kwfrlä savaâma kimi baâa dwâwrdw. 1826’da Ruslar Quzey Azärbaycan torpaqlarånå basaraq Täbriz’dä hökumät edän Äbbas Mirzanå yenilgäyä uêratdå. Beläliklä Azärbaycanlålåq öz yerini mwsälmanlåêa, Iranlålåêa vermäli oldu. 1828’dä Araz çayå sånår olmaqla, Azärbaycanå qurban payå kimi Iranla Urus Åmperyalarå arasånda ikiyä böldwlär. Bu bölwâdwrmälär äti dårnaqdan ayåran kimi, balanå anadan, bacånå qardaâdan ayårdå.

Qaynaqlar:

 1-Islam Ansklopedisi (1970: Bd. 2, S. 465): Abw Ali Muhammad Ibn-i Muhammad Sasanlålarån Väziri’idi. Nanur Ibn-i Nuh hökumätä gäldikdä, Abu Ali Muhammad yenä dä öz postunda qaldå. O, Miladån 963’wncw ilindä Täbärinin äräbcä yazålan Tarixkitabånå älä gätiräräk Farsca’ya çevirdi. Bu kitab yeni Farscanån än äski qaynaêådår.

 2-Bälämi, Tarixname-i Täbäri, Teheran, 1366 = 1987, Sayfa 529.

 6- Islam Ansklopedisi, Band 3, Istanbul, 1963, Sayfa 64.

 8- Islam Ansklopedisi, Band 6, Istanbul, 1967, Sayfa 298.

 17 H. Halm, Der schiitische Islam, Mwnchen, 1994, Sayfa 57.