Zaman vä mäkanån xaricindä här âey fänadår , heç bir âey yoxdur, boâluq vardår. Boâluq öz baâåna bir âey deyildir. Bwtwn varlåqlar, bwtwn dwâwncälär, bwtwn duyêular zaman vä mäkan içindä doêar, böywyär, inkiâaf edär. Bä’ziläri sönwkwb ölär, kimiläri isä äbädi häyat qazanar. Äbädiyyät dä äsasän zaman vä mäkan içindä dwâwnwläbilär.

Vätändä bwtwn baâqa olqular kimi zaman vä mäkan içindä yaâar. Elä isä mäkan necä bir âeydir. Bwtwn varlåqlarån birbiriylä olan rabitäsi, fasiläsi, böywklwyw, kiçikliyi, aâaêålåêå, yuxarålåêå, därinliyi, dayazlåêå, bärkliyi, boâluêu vä baâqa väziyätlärin bwtwnw wst-wstä mäkan qavramånå ifadä edärlär.

Ele isä zaman nädir? Hälä imdiyädäk käsin bir tä’rif verän olmamåâdår. Äflatundan Ibn-i-Sinaya, Farabidän Äniâtänä qädär här käs wstwndä dwâwnwb, fikir yorub amma heç biri qät’i bir sonuc almamåâdår. Zaman nisbi bir olqudur vä däqiq surätdä tanåmlanmaså çätin vä hätta olanaqsåzdår. Amma bizim o âeylärlä iâimiz yox. Bäziläri fälsäfäni yalnåz fälsäfä wçwn sevärlär. Kimiläri isä fälsäfäni häyat vä doêanån qaranlåq ibhamlaråna bir cavab tapabilmäk wçwn bir väsilä kimi qabul edärlär.Sözw qåsa vä sadä deyib, fikri bir yerä baêlamaq çox zamanlar faydalå bir yöntämdir. Hälä bir sånayaq, baxaq göräk nä olacaq: Zaman boâluêu dolduran mäkanån yaâama uzunluêu, yaâama swräsidir. Nä qädär dwâwnsäk, zaman elä budur. Fäqät swr’ät vä häräkät mäsäläsinidä iâin içinä qatanda, bir az o täräf, bu täräf olur. Ona görä biz hälälik onlarå hesaba qatmåråq.

Mäkan vä zaman sonsuzdur. Yani uclarå-bucaqlarå, ävvälläri-axårlarå yoxdur.

Indi gäläk äsl-i mätläbimizä, çox sadäcä diyäbilirik ki: vätändä istär-istämäz zaman vä mäkan içindä yaâayan baâqa varlåqlarån särniviâtinä malikdir. Elä isä vätän wçwn bu qädär hay-huy salmaq näyä lazåmdår? Än son yox olacaq bir ictima’i pädidä wçwn nädän bu qädär duyqular vä coâqular? Insan beläliklä öz çaräsiz mäncilliyini bir daha âiddätländirmir mi?

Doêrusunu istärsäk här käs vätän wçwn yay-qara salmår. Mäsälän bir Isväçli vätänini sässiz-sädasåz sevir. Älbättä Isväç yolunda saçlarånå dibdän käsib, daz baâ olanlarån sayå az vä hesablarå ayrådår.

Bilirik ki bwtwn insanlar gec ya tez ölwrlär. Ancaq heç käs gedib bir däfälik özwnw bir uçurumdan atåb, yaâamåna son vermäk istämir. Çwnkw yaâamaq gözäldir. Çwnkw mä’na yalnåz yaâayåb, ölmäkdädir. Älbättä Stockholm metrolarånda özlärini trenlärin altåna atanlarånda hesabå burda ayrådår. Bwtwn diri mäxluqlar yaâamaêå özlärinä bir väzifä bilärlär. Bir bakteridän väya bir qaråâqadan tutun bir insana qädär, bu här yerdä belädir. Bwtwn canlålar tam vwcudla varlåqlarånå qoruyub, näsillärini dävam etdirmäk istärlär. Beläcä özläri ölwrsä yeni näsillär häyata dävam edärlär. Burdada mwtläq ölwm mä’nasånå äldän verär. Bwtwn canlålar tähdid qarâåsånda özlärindän difa edärlär. Gäräkirsä vä gwcläri qalib gälirsä, tähdid edici vä mwtäcaviz varlåêå öldwrwb, yox etmäk istärlär. Älbättä burdada aêaclarån, otlarån vä xiyarlarån hesabå ayrådår.

Vätändä diri bir varlåqdår. Necä ki bir insan qandan, ätdän, damardan

läcändän vä ruhdan täâkil olur, vätändä torpaqdan, daâdan, daêdan, bitkidän, heyvandan, insandan vä ruhdan oluâur. Bir ölkänin ruhu orada yaâamaqda olan insanlarån ruhunun mäcmusudur. Elä tam insanlar kimi çox aêållå vä däli ölkälärdä vardår. Bir divanä väya bir axmaqda özwnw qoruma qärizäsi zä’ifdir.

Indi dwâwnwräm ki demäyä gäräk qalmamåâdår. Bir ölkä tähdidä mä’ruz qalårsa, özwnw o ölkäyä baêlå görän insanlar oranå qorumaya qalxacaqlar. Çwnkw insansåz difasåz vätän yoxdur, olamaz. Daê-daâån vä boranålarån älindän isä belä bir iâ gälmäz. Varlåêånå qorumaya hazår insanlarå olmayan bir ölkä, ölw bir ölkädir. Burada twrk âairlärindän birisinin bir beytini söylämädän keçmäk zordur: Bayraqlarå bayraq yapan wstwndäki qandår topraq äyär uêrunda ölän varsa vätändir

Beläliklä bir isväçlinin niyä vätänini sässiz-sädasåz sevdiyinin sirri açåêa çåxar: demäk onlarån vätäni gerçäk bir tähdidä mä’ruz qalmamåâdår.

Izahlarå:

Boâluq= xälä’

Duyqular= ehsaslar

Olqular= pädidälär

tanåm= tä’rif

tanåmlanmaså= tä’rif edilmäsi

Olanaqsåz= imkansåz

Yöntäm= köndäm, räviâ, âivä

Yay-qara= hay-huy